على زمانى قمشه اى
102
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
هريك از دو قوس ك ، ز ، م ، ط ، را به اندازه عرض دلخواه ( مثلا 35 درجه ) فرض كرده و خطى مستقيم از نقطه ك به ط ، وصل كرده كه خط ه ، ب ، را در نقطه س ، قطع مىكند ، نيز خطى مستقيم از نقطه ك ، به ، ز ، وصل نموده و مستقيم ادامه تا به خط وسط سماء رسيده و در نقطه ل تلاقى كنند ، سپس فاصله بين ل ، س ، را نصف كرده كه طبعا به نقطه ع ، مىرسد ، آنگاه نقطه ع ، را مركز پرگار قرار داده و دايرهاى به فاصله ع ، س ، رسم نموده كه بخشى از آن قوس ، م ، س ، ك مىباشد و بدين صورت دايره افق پديد مىآيد . نشانه درستى رسم افق اين است كه بايد بر دونقطه مدار حمل و تقاطع آن با خط مشرق و مغرب - يعنى دونقطه م ، ك ، - بگذرد ، و در غير اين صورت عمل صحيح نيست . 2 . مقنطرات : بعد از رسم دايره افق مىتوان مقنطرات را يك درجه ، دو درجه ، سه درجه . . . ده درجه انتخاب نمود و همان روش دايره افق را به كار گرفت ، بنابراين اگر مقنطرات يك درجه يك درجه رسم شوند اسطرلاب را تامّ خوانند و اگر دو درجه دو درجه باشند نصفى و اگر سه درجه سه درجه رسم شوند ثلثى و . . . يعنى مثلا خمسى ، سدسى . . . عشرى . مثلا در اسطرلاب خمسى از نقطه ط پنج درجه بالاتر و از نقطه ز ، 5 درجه بالاتر به نقطه ى ، ر ، مىرسيم آنگاه از نقطه ك خطى مستقيم به ى و خط مستقيم ديگرى به نقطه ر ، و بالاتر رسم نموده تا به نقطه ص برسيم آنگاه فاصله بين ص و نقطه ف ( نقطه تقاطع خط ه ب و خط ك ، ى ) را دونيم نموده كه طبعا به نقطهء ق مىرسيم و آن را مركز پرگار قرار داده كه دايره ، ش ، ف ، ر ، مقنطرهاى است كه از سطح افق پنج درجه ارتفاع دارد ، ساير مقنطرات نيز به همين شيوه پياده مىشود و چنانچه كار با دقت انجام شود مقنطره 55 درجه با دايره حمل و خط